Dat we aan de vooravond staan van een ingrijpend veranderproces en dat we nieuwe manieren van denken en werken nodig hebben, geldt niet alleen voor de financiële sector. Het geldt voor ons allemaal, maar met name voor diegenen die leidinggeven en invloed hebben op anderen (zie deel 1).


Loskomen van patronen
Om het veranderproces goed in te zetten moeten we loskomen van ongezonde afhankelijkheidsrelaties, bestaande patronen en systemen. Het is nodig dat we leren omgaan met de overkill aan informatiestromen, zodat we zelf goed nadenken en onze mening vormen. Want de informatietijdperk viert hoogtij. Maar een teveel aan informatiestromen zorgt er voor dat we informatie niet goed filteren. We lopen dan het risico overgeïnformeerd en niet kritisch genoeg te zijn. We zien vaak door de bomen het bos niet. Het gevaar loert dan dat we het ons gemakkelijk maken door te gaan vertrouwen op informatie van anderen en de maakbaarheid der dingen, door bijvoorbeeld het afsluiten van woekerpolissen. Dat schept in veel gevallen een vorm van schijnveiligheid en daar moeten we vanaf. Want als het dan misgaat, gaat het ook goed mis.

Het wordt tijd om bewuste wereldburgers te worden en uit de comfortzone te komen komen. We kunnen anders. Sterker nog, we zullen wel anders moeten om deze crisis goed door te komen.

Organisatiebewust en zelfbewust
We zullen verschillen zien in hoe veranderprocessen ingezet gaan worden. Wat hierbij echter een kritische succesfactor zal zijn, is hoe organisatiebewust en zelfbewust we zijn. Organisatiebewust ten aanzien van je eigen organisatie en organisaties waar je mee te maken hebt. Zelfbewust door na te gaan wat je werkelijke drijfveren en behoeften zijn en je eigen verantwoordelijkheid te pakken.

Om organisatiebewust en zelfbewust te zijn zullen we opnieuw een situatieanalyse moeten maken van bestaande structuren en handelingen. Een analyse laat zien waar het mogelijk mis is gegaan. We krijgen dan grip en inzicht in de krachten die aan het werk zijn.

Als wij en de mensen waar wij invloed op hebben organisatiebewuster en zelfbewuster worden, dan krijgen we oog voor werkelijke behoeften van onszelf en anderen. Dan kunnen we beter denken over oorzaken en gevolgen. Dan krijgt het manipuleren van markten en mensen minder kans.

Verantwoordelijken
We zoeken naar verantwoordelijken van de crisis, dat is goed, want dan weten we ook waar het misging en kunnen we zaken anders gaan aanpakken. Belangrijker dan te kijken naar de verantwoordelijken op macro niveau, is kijken naar onze eigen verantwoordelijkheid op micro niveau. Een definitie voor eigen verantwoordelijkheid = zich rekenschap geven van de keuzen die je maakt én van de consequenties van die keuzen voor jezelf en voor anderen. Dat zegt veel. En misschien wel voldoende.

Tot slot
We zijn er nog niet. Veranderen van ingeslopen gewoonten, complexe systemen en scheve machtsverhoudingen die met de economische crisis te maken hebben, vraagt over het algemeen veel tijd. Laten we die tijd goed benutten. Laten we met z'n allen op zoek gaan naar oorzaken van ons handelen en gedrag, met wijsheid veranderen wat nodig is en zo betere organisaties, systemen, samenlevingen en randvoorwaarden voor onszelf creëren.